Le Trésor du breton écrit Teñzor ar brezhoneg skrivet
Ce blog propose l'ensemble des chroniques "Trésor du breton écrit" publiées dans Ouest-France Dimanche de 2016 à 2025. Il est augmenté deux fois par mois par d'autres chroniques publiées seulement sur le web. Vous y trouverez les textes intégrals et leurs traductions ainsi que des éléments de bibliographie et des liens internet pour en savoir plus. Amzer ar brezhoneg skrivet a ya eus ar bloaz 800 betek vremañ. Kavout a reoc'h amañ ar pennadoù en o hed hag o zroidigezh ha war an dro un tamm levrlennadurezh hag al liammoù internet da vont pelloc'h ganti ma peus c'hoant.

1918 : Lettre d’un poilu breton surnommé « Ar geriadur beo » (le dictionnaire vivant)

Il s’appelle Jean-François Goulaouic, né à Pleyben en 1886. Séminariste, il rencontre au séminaire de Miranda de Ebro en Espagne, deux confrères bretons qui marqueront plus tard les lettres bretonnantes, Jakez Kerrien et Youenn Drezen. Les trois ont ordre de leur superieur d’étudier leur langue maternelle et il s’y adonne passionément comme l’écrira Youenn Drezen :

Ar breur Goulaouic lezanvet ganeomp ”Geriadur beo”, ker mat en doa dalc’het soñj eus yezh e gavell a gavas e touez an danvez-leaned genidik a vreiz-izel, daou skoliad aketusoc’h eget o c’henvreudeur, aketus-dreist : Kerrien ha me”. (Le frère Goulaouic, qu’on surnommait « le dictionnaire vivant » tellement il connaîssait sa langue maternelle, avait trouvé parmi les clercs bas-bretons, deux élèves plus intéressés voire passionnés que les autres : Kerrien et moi).

Le trio fit venir des livres bretons en Espagne et se plongèrent dans l’étude de leur langue :

Da sutal, hiviziken, spagnoleg, latineg, lidou-leaned. Sac’het edon er brezoneg hag er c’heuz da Vreiz betek penn va ivinou. Ha me lavar e skrivfemp Kerrien ha me, pep hini war e garnedig rolloù geriou ha doareou komz. A-benn neuze e savemp gwerzennou gant klotennou pinvidik ha faziou ker pinvidik all( Terminé à jamais, les études d’espagnol, de latin, de liturgie. Nous étions à fond, jusqu’au bout des ongles dans le breton et dans la nostalgie du pays. Nous écrivions sur nos carnets, des listes de mots et d’expression. Nous écrivions même des poésies avec des rimes riches et des fautes aussi riches).

Malheureusement le Frère Guillaouic fut appelé à la guerre. On ne possède de lui qu’une seule lettre écrite en janvier 1917 à ses deux compatriotes restés au couvent :

Desket ho peus kalz a vrezhoneg dibaoe am eus o kuitaet. Kendalc’hit evel-se hag abenn un abadenn e voc’h mistri gouiziek gouest da zeskiñ d’ho mignon evurusoc’h egedoc’h en deus gallet dont en e vro gozh. ( Vous avez appris beaucoup de breton depuis que je vous ai quitté. Continuez ainsi et bientôt vous serez des maîtres savants capable d’en apprendre à votre ami, qui est plus heureux que vous parce qu’il a pu revenir dans son vieux pays).

Joie de courte durée car Jean-François Guillaouic, une fois terminé ses classes à Quintin, fut envoyé au front en Champagne. Il tombe a l’assaut du Mont Blond près de Reims, victime indirecte du Général Nivelle qui se serait vanté d’en « avoir consommé des Bretons ». La bataille des Monts de Champagne est relatée ainsi par l’aumonier du régiment :

Douariñ a ran ur soudard war n’ ugent … Renkañ a ran anezho ha goloiñ anezho e-giz ma vijen o mamm. Strafuilhet on penn da benn. Unan anezho zo bet kavet 60 tamm deus outañ strewet war 200 m… ur brec’h amañ, un dorn aze, ar mell-penn ahont… Kristoù drailhet int. N’eus ger, n’eus bomm ebet a c’hell dezrevelliñ seurt distruj. Dilavarus eo. Leun a wad hag a raz a zo o saotrañ ma daouarn, ma divvrec’h, ma douilhetenn. C’hwezh ar marv tost din( J’enterre 21 soldats…Je les range  comme si j’étais leur mère. Je suis complètement bouleversé. L’un d’entre eux est déchiqueté en 60 morceaux sur 200 mètres…un bras ici, une main là, la cervelle là-bas. Ce sont des Christs pulvérisés. Aucun mot, aucune expression ne peut raconter un tel massacre. C’est indescriptible. Mes mains, mes bras, ma douilettete sont souillés de sang et de chaux. L’odeur de la mort autour de moi…)

Jean-François Goulaouic est l’un des nombreux poilus qui s’exprimaient dans leurs langues natales, dans les tranchées comme à l’écrit, n’en déplaise à quelques doctes universitaires qui prétendent que seule une poignée de militants utilisait le breton pendant la Grande Guerre. La qualité de son breton montre bien qu’il aurait brillé dans les lettres bretonnes comme ses deux éphémères confrères du séminaire de Miranda de Ebro Jakez Kerrien et Youenn Drezen.

Pennad orin / Texte original

5/1/1917
Mignoned ker Yann ag Arzur (1)

Receved am eus ho lizeri scrived en eur brezonek eus ar gwella. Va unan noun ket gwest da skriva evelse rag gwel a ran o peuz desket kals a vrezonek abaoue am eus o kuiteet. Kavet o peus eun diccionair maro, mes gwelloc’h eget an hini beo.
Kendalc’hit evelse ag abenn eun abaden a veac’h mistri guiziek guest da zeski d’ho mignon evurusoc’h egedoc’h e deus galet dont en e vro goz.
Scrived am bije kentoc’h mes me zo bet  o (paseal) tremen ar goueliou er guer e touez va c’herent ag va mignoned koz.

Hoant o peuz ta neuze da c’housout penoz a goseer brezonek dre ama e bro Dreguer. N’eo ket tre evel en hor bro. Kals comzou n’int ket evel dre zuman (eus ar mintin e reont ar beure, d’eus netra /man. ag kalz komzou evelen.) Da c’houde an accent n’eo ket keneubeut evel on hini hag pa gozeont buhan n’eo ket gwal eas o hompren. 

Anavezout a ran mad tre moulerez San Briec mes abaoue pell zo ne m oun ket ken en e rag  deuet oun aman abaoue an de kenta euz miz Kerzu. E San Briec ne gozeer ket brezonek, E Guengamp e gozeer c’hoas mes da houde ne anavezer ket ken a brezonek. Na gredit ket keneubeut a ve cozeet brezonek pur a breman peb leac’h e kemesket a c’haleg. Evelse ema ac’halen a lavare an devez al e vije lavaret en e vro (cochoned).

N’am euz ket kals a dra da gas deoc’h egiz kelo mad. Diou chanson ebken Brogoz va zadou ag eun all mes eur garten bost a gasign deoc’h hag a raio muyoc’h a blijadur d’eoc’h mes na raon ket an ei da  nicun. C’houi a denno plouz ber evit gwelout da biou a vezo.

C’hoant o paoue da c’housout petra a reomp dre ama. Eun tam  exercis ? benag. Tenna on deus great ive diou vech ag beb gwech am eus tennet mad. A vechou ive on d’eus eun tam plijadur. Velse an devez all om bet c’houec’h oc’h amari keuneud. Deus ar mintin a oam partiet da 8h hag on devoa seiz kilometr da ober evit en em renti do labour. Ebarz hor zier a oa ganeomp kik, avalou douar ,ognon, eur gamelened lart teu. Pa oamb digouezet a oa digor shanter. Da 10h on doa comansed da labourat goude beza evet teir boutaillad chist a kasset ganeomp diou voutallad all. Glao a gouee an dervez-ze abalamour da ze goude beza graet peb hini 6 pe 7 orzen, ni a zistroas da eun hosteleri e pelec’h a oa great deomp ar leign. Goude leign e tistroomp adarre da fagodi mes goude eun abaden ni a éas da chasseal peb hini gant eur gueneuden. Mes ne gavchom m’eun ebet. Goude-ze e tistroomp d’ar guer mes araog digouezout a re all o devoa sehet ag adarrre tri a evas eur lipad chist. 

Setu aze an neventiou am eus da gonta deoc’h an tol ma. Kenavo ag blavez mad va oll breudeur.


Breur Marzin 71 d’infanterie, 30 c 2em gr. 14e escouade.

(1) Breur Yann eo anv kloareg Jakez Kerrien ha Breur Arzur hini Youenn Drezen.

Troidigezh / Traduction

Gouzout Muioc’h / Pour aller plus loin

Bernez Rouz, Jean-François Goulaouic "geriadur bev" Jakez Kerrien ha Youenn Drezen e Bro Spagn, Hor Yezh, N°324-325, Kerzu 2025.